Zasady pobierania prób i interpretacji wyników badań laboratoryjnych

Schematy poboru i doboru próbek

Przed poborem próbek warto przeanalizować schematy poboru próbek. Cel badania wyznacza zarówno ilość próbek jak i ich dobór.

  1. Kontrola statusu zdrowotnego stada

  • monitoring – stałe, okresowe kontrolowanie wybranych parametrów

  • system badania zwykle stosowany przy okresowych badaniach kontrolnych.

    • chorób podlegających obowiązkowi zwalczania lub podlegających obowiązkowi rejestracji*

    * w gestii PIWet.

    • chorób zwalczanych lub kontrolowanych w obrębie stada

    * badania właścicielskie. wiele hodowli stawia na stada wolne od PRRS, Mhp, ZZZN (trzoda), BVD,

    IBR, PTBC, Neosporoza (bydło), Arteritis (konie) czy innych jednostek.

    Badania monitoringowe można prowadzić zarówno w:

    • metodach bezpośrednich (PCR, bakteriologia, parazytologia, biochemia)

    • stan metaboliczny stada (badania biochemiczne mające na celu ocenę np. niedoborów, odżywienia, bilansu energetycznego, wskaźników wątrobowych, wskaźników toksemii itp.)

    • parazytologia (istnieją także techniki serologiczne)

    • parametry w nadzorze jak np. pozostałości leków, metali ciężkich czy pestycydów. Także Salmonella, Campylobacter etc.

    • parametrów związanych z jakością paszy, wody, produkcją – np. mikotoksyny, białko, energia itp.

    • kontroli środowiskowej (ocena mikrośrodowiska, kontrolne badania po odkażalniach itp.)

    • jak i pośrednich (głównie badania serologiczne)

    • status immunologiczny wybranych jednostek chorobowych (kontrola prewalencji lub kontrola obecności). Kontrola obecności wybranego patogenu wymaga zwykle poboru większej ilości próbek aniżeli kontrola prewalencji. Link do doboru, ilości

    ocena statusu immunologicznego stada

    ma na celu stwierdzenie obecności przeciwciał dla jednej lub kilku jednostek chorobowych w poddanej badaniu stawce zwierząt. Celem jest nie tyle bezpośrednia diagnostyka aktualnego schorzenia a raczej zorientowanie się w ogólnej sytuacji zdrowotnej stada (w tym odporności poszczepiennej) z myślą o dalszej profilaktyce i prewencji w tym stadzie lub następnych wsadach.

    Badanie może być dokonane:

    jednorazowo dwukrotnie , kilkakrotnie, w systemie co pewien okres czasu,

    ednokierunkowy wielokierunkowy jednokierunkowy wielokierunkowy

    1 2 3 4

    Znajomość statusu immunologicznego pozwala na:

    • uzyskanie informacji o statusie zdrowotnym stada

      • własnego

      • z zakupu (remont stada)

      • do sprzedaży (obrót)

    • pośrednie potwierdzenie lub wykluczenie obecności patogenów w stadzie (badanie wielokierunkowe),

    • pośrednie potwierdzenie obecności wybranego patogenu w stadzie (jeżeli to możliwe, z oceną czasu zainfekowania) – badanie jednokierunkowe.

    • ocenę poszczepienną stada matecznego, potomstwa z oceną rozrzutu wyników,

    • określenie czasu spadku przeciwciał biernych czy czynnych.

      • pomocne w decyzji podejmowania dodatkowych szczepień stad matecznych.

      • ustalaniu terminów szczepień potomstwa (pisklęta, oseski).

    • kontrolowanie procesu szczepień (laboratoryjna ocena efektywności na podstawie odpowiedzi immunologicznej).

    Reo


    ocena statusu immunologicznego stada w profilu wiekowym, technologicznym

    N iekiedy po określeniu statusu immunologicznego zachodzi potrzeba szczegółowego dookreślenia momentu zakażenia, oceny czasu spadku odporności biernej, określenia grupy wiekowej lub technologicznej w której dochodzi do zakażeń itd. W tym celu pobierane są próbki od grup zwierząt w różnym wieku lub z różnych grup technologicznych. Badanie przeprowadzone jest jednorazowo z ukierunkowaniem na jeden lub kilka parametrów. Porównanie mian (lub innych wartości) poszczególnych grup wiekowych lub technologicznych daje odpowiedź kiedy np. zanikają przeciwciała bierne, w których grupach dochodzi do rozwoju schorzenia, stabilizacji. Tego typu badania niezbędne są przy określeniu sposobów i terminów zabiegów prewencyjnych, profilaktycznych a także sposobu zarządzania stadem.

    Należy nadmienić iż badania z określeniem profilu to nie tylko badania serologiczne ale i bakteriologiczne czy biochemiczne a nawet parazytologiczne.

    Ryc. 1 przedstawia przykład wielokierunkowego (dość skomplikowanego na pierwszy rzut oka) wyniku badania w profilu wiekowym (badania serologiczne oraz biochemiczne). Przykład pochodzi z rutynowych badań mających na celu ustalenie przyczyn schorzeń o ciężkich przebiegach wraz z oceną postępowania prewencyjnego.


    Ryc. 2 przedstawia prosty przykład profilu wiekowego, w którym ocenie poddano tempo spadku przeciwciał matczynych oraz obserwowano moment pojawienia się przeciwciał czynnych (po zakażeniu). Analiza danych pozwala nie tylko na ustalenie optymalnego terminu rozpoczęcia szczepień ale także na analizę i korektę zarządzania stadem.

    Formy doboru próbek :

    1. okresowe lub jednorazowe badanie pełne, czyli badanie całego stada (pasz, surowców itp.).

      1. najczęstszym uzasadnieniem takiego postępowania jest wykrycie i natychmiastowa eliminacja wszystkich osobników (lub elementów, partii, pasz, surowców itp.) posiadających cechy niepożądane (np. Neosporoza, Ptbc u bydła).

    2. screening (ekranowanie, badanie przesiewowe) okresowe badanie niepełne, polegające na losowym doborze próbek z puli całej stawki zwierząt lub z partii paszy, surowca.

      1. Jest to najczęstsza forma badań monitoringowych

        1. formy badań urzędowych określone są odrębnymi przepisami. (w tym np. częstotliwość, ilość próbek, rodzaj próbek)

        2. formy pozaurzędowych badań kontrolnych uzależnione są nie tylko od wiedzy i zaleceń lekarza ale także od woli właściciela (PŁTNIK !!). Określenie np. częstotliwości badań nie jest łatwe; należy brać pod uwagę wirulentność, grupy wiekowe, grupy technologiczne, zagrożenie fermy, historię schorzenia na fermie, bioasekurację, kontakty, zakupy, zarządzanie stadem itp. Przyjęcie kontroli w odstępie półrocznym to zwykle zbyt ryzykowne postępowanie. Link do doboru, ilości.

    3. badanie środowiskowe

    - na fermie (badania jakości powietrza, temperatury, wilgotności, przepływu itp.)

    - pobranie wymazów środowiskowych chlewni, próbek otoczenia chlewni, próbek obornika,

    ściółki, ścieków itp.

    Uwaga : badanie środowiska fermy (np. kontrola po dezynfekcji) wymaga wypracowania schematu postępowania, np. określenie powierzchni wymazu, wybranie miejsc pobierania wymazów powierzchniowych, ustalenie miejsca pobierania wymazów punktowych (szczelin, miejsc trudno dostępnych), także doboru próbek objętościowych (kurz, ścieki, gleba, ściółka itp.). Zalecałbym wypracowanie systemu pod kontrolą osoby doświadczonej w temacie.

    1. Schorzenia bieżące – wykrywanie przyczyn

    • Poszukiwanie przyczyn bieżącego schorzenia

    Badanie ma celu identyfikację czynnika etiologicznego. Zwykle ograniczamy się do poszukiwania czynnika zakaźnego jednak brać pod uwagę należy badania biochemiczne, toksykologiczne czy środowiskowe.

    • metody bezpośrednie

      • bakteriologia, parazytologia, izolacja wirusologiczna,

      • stwierdzenie obecności materiału genetycznego – testy PCR

      • badania biochemiczne

      • stwierdzenie obecności czynnika toksycznego

    przy podejrzeniach mikotoksyn zaleca się kontakt z laboratorium – link do Ewa Bancewicz, Roman J

    • badania środowiskowe

    • badanie pasz i wody

    Stwierdzenie patogenu (lub innych czynników) metodami bezpośrednimi w sposób jednoznaczny potwierdza jego obecność w stadzie. Nie zawsze stanowi to o jego roli w toczącym się procesie chorobowym . Np. przy okazji badań przyczyn ciężkich schorzeń płucnych u trzody izolowano Actinobacillus pleuropneumoniae serotyp-9 a nadto Salmonella Enteritidis. O ile rola APP-9 jest jednoznaczna to o salmonelli możemy w tym przypadku mówić jedynie jako nosicielstwie a nie bezpośredniej przyczynie schorzeń płuc.

    Podobnie rzecz się ma w ocenie wyników otrzymanych w PCR. Klasyczna technika określa czy patogen jest czy go nie ma, bez określenia jego ilości. W technikach Real Time PCR wynik podawany jest także półilościowo (CT) lub ilościowo – w odniesieniu do wzorca. W tym przypadku wiemy czy badany czynnik jest w próbce w wysokiej koncentracji czy tylko jest obecny.

    UWAGA: im niższe CT tym wyższa koncentracja materiału genetycznego !!.

    CT= cykl w którym ujawnia się wynik pozytywny. Jeżeli np. w jednej z próbek CT=18 a drugiej 26 oznacza to, że w drugiej próbce jest 256x mniej materiału genetycznego niż w 1-szej.

    W badaniach w technikach bezpośrednich bardzo istotny jest czas od wybuchu schorzenia do podjęcia decyzji o pobraniu próbek. Im krótszy – tym wynik badania pewniejszy. Link dobór, ilość.

    • metody pośrednie

    Z założenia nie wykrywa się obecności patogenu a ślad który pozostawił w postaci przeciwciał. Pojawiają się one najwcześniej w 10 dni od rozpoczęcia schorzenia (zwykle później). Zatem analizując przyczynę aktualnie toczącego się procesu musimy o tym pamiętać.

    • serologiczne

      • badanie jednokrotne

    w poszukaniu przyczyn schorzeń może to być bardzo niepewna metoda. Bardzo prosty przykład. W poszukiwaniu czynnika zakaźnego bieżących schorzeń płuc zdecydowano o podjęciu badań serologicznych w kierunku APP. Otrzymano wynik ujemny. Pomimo takiego wyniku nie wolno jednak wykluczać roli APP. Wykrywalne poziomy przeciwciał pojawiają się najwcześniej w 10 dni od rozpoczęcia choroby (a nawet po 3 tyg) !!. Powtórne badanie (po kilku dniach) przyniesie wynik DODATNI. Jeżeli powtórne badanie wykonano w innym laboratorium, całą winę składa się na niekompetencję laboratorium wykonujące pierwsze badanie. NIESŁUSZNIE.

    W podjęciu decyzji o badaniu jednokrotnym należy uwzględnić czas pojawienia się schorzenia. Jeżeli jest on > 10 dni – ten rodzaj badania jest uzasadniony. Jednak ilość próbek musi być wystarczająco duża. Link do dobór, ilość.

    • badanie grup (zwykle 3 grupy: przed chorobą, w trakcie i po) – pobór prób w jednym dniu

    zdecydowanie precyzyjna droga do rozpoznania przyczyn schorzeń.

    Ten rodzaj badania jest uzasadniony w stadach, gdzie schorzenie stwierdzone jest endemicznie lub przynajmniej > 2 msc. Oczywiste jest także, że w stadach z obecnością różnych grup wiekowych.

    Istotne jest bardzo precyzyjne dobranie grup zwierząt i opis próbek. Drobny błąd w postaci przemieszczenia jednego zwierzęcia z grupy do grupy, prowadzi do błędów nieprawidłowego „odczytania” statusu stada.

    • badanie par surowic.

    Ten typ badania można zastosować w stadach, gdzie zaczął się proces chorobowy lub przebieg schorzenia nie jest gwałtowny.

    Niewątpliwie bardzo precyzyjna i na pewno jednoznaczna metoda. Jej wadą jest czas oczekiwania na ostateczny wynik. Badanie polega na próbkowaniu tych samych zwierząt (lub grupy zwierząt – zwłaszcza ptaków) w odstępie 2 tyg. Często zatem wynik ten ma znaczenie historyczne.

    1. Ssaki (lub zwierzęta, które można trwale oznaczyć):

    Do pierwszego pobrania próbek typuje się zwierzęta wykazujące objawy chorobowe, pobiera próbki, opisuje próbki numerami zwierząt. Po 10 dniach – 2 tyg pobiera się próbki od dokładnie tych samych zwierząt.

    1. Ptaki (lub zwierzęta, których nie można trwale oznaczyć):

    Zasada – stada na początku schorzenia. Pobiera się absolutnie losowo próbki (> 23 ), pamiętając, że chory ptak nie ucieka i łatwiej go schwytać !!.

    Po 10 dniach – 2 tyg – próbki pobieramy na identycznych zasadach.

    UWAGA: istnieją jednostki chorobowe (patrz bydło), gdzie okres inkubacji jest dość długi a jednocześnie okres półtrwania przeciwciał krótki (np. BRSV). W efekcie przy badaniu par surowic trzeba szczególną uwagę poświęcić doborowi zwierząt a następnie ostrożnie interpretować otrzymane wyniki.